آشنایی با انواع پرکاشن؛ رقص نوک انگشتان در ارکستر کوبه‌ای‌ها!

اگر تا به حال در یک جشن محلی در جنوب ایران بوده‌اید، به احتمال زیاد حس کرده‌اید که چگونه صدای ضربان طبل، ریتم جان‌دار دف و دیگر سازهای کوبه‌ای جمع را زنده می‌کند. پرکاشن، یعنی همان مجموعه سازهای کوبه‌ای که همین کار را انجام می‌دهد: ریتم‌ها را می‌سازد، انرژی می‌بخشد و شادی را در فضا پراکنده می‌کند.

در واقع، هر ساز کوبه‌ای صدا و ریتم خاص خودش را دارد؛ برخی ریشه در فرهنگ ایرانی دارند مثل دف و دایره و برخی دیگر مانند کونگا یا بانگو از فرهنگ‌های دیگر آمده‌اند. در این مقاله قصد داریم سوال پرکاشن چیست را به زبانی ساده پاسخ دهیم، انواع آن را بشناسیم و نقش بی‌بدیلش در موسیقی را بررسی کنیم.

پرکاشن چیست؟

سازهایی که انسان‌ها می‌شناسند، اغلب در چند دسته کلی جای می‌گیرند: سازهای زهی یا سیمی، سازهای بادی چوبی و برنجی، سازهای ضربی یا کوبه‌ای و البته صدای انسان. اما وقتی صحبت از پرکاشن می‌شود، منظور دقیقا همان سازهای کوبه‌ای است که خودشان دنیایی وسیع و متنوع دارند.

سازهای پرکاشن به دو دسته تقسیم می‌شوند: برخی قابلیت اجرای ملودی دارند و با کوک مشخصی نواخته می‌شوند و برخی دیگر بدون کوک مشخص هستند و تنها ریتم را ایجاد می‌کنند. برای مثال، اگر به کالیمبا نگاه کنیم، می‌بینیم که علاوه بر ریتم، می‌توان با آن ملودی هم نواخت؛ اما کاخن فقط ریتم تولید می‌کند و ملودی ندارد.

در تعریف ساده‌تر، پرکاشن فقط یک ساز نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از سازهاست که با ضربه، لمس، خراش یا سایش صدا تولید می‌کنند.

راحت‌تر بگوییم، روی هر چیزی بکوبید هم می‌تواند پرکاشن به حساب بیاید، حتی همان قابلمه‌ای که در عروسی و پاتختی‌های قدیمی خودمان توسط مادر یا خواهر داماد نواخته می‌شد!

جالب است بدانید که بسیاری هنوز تصور می‌کنند پرکاشن همان تومبا است که نوازنده با کف دست روی آن ضربه می‌زند؛ در حالی که تومبا فقط یکی از اعضای بزرگ خانواده پرکاشن است و این خانواده بسیار متنوع‌تر و گسترده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.

اجزای ساز پرکاشن

اگر بخواهیم اجزای اصلی ساز کوبه‌ای پرکاشن را بشناسیم، می‌توان آن‌ها را این‌گونه معرفی کرد:

1. بدنه: بدنه ستون فقرات ساز پرکاشن است. اغلب از چوب، فلز، پلاستیک یا ترکیبی از مواد ساخته می‌شود و شکل و اندازه آن تاثیر مستقیمی بر کیفیت صدا دارد. هر چه بدنه محکم‌تر یا بزرگ‌تر باشد، صدای ساز عمیق‌تر و پرطنین‌تر خواهد بود.
2. پوست یا سطح: پوست ساز همان قسمتی است که نوازنده به آن ضربه می‌زند تا صدا تولید شود. این سطح می‌تواند از چرم طبیعی، پلاستیک یا حتی نوارهای پارچه‌ای ساخته شود. نحوه کشیده شدن پوست روی بدنه و جنس آن، مشخص می‌کند صدای ساز شفاف، بم یا لطیف باشد.
3. رِیم: رِیم همان لبه‌ای است که پوست روی آن کشیده می‌شود. این بخش باعث می‌شود پوست سفت و منظم قرار گیرد و هر ضربه، صدای دقیق و کنترل‌شده‌ای تولید کند.
4. فریم: در برخی سازها مانند تمبورین، یک فریم یا حلقه دور پوست اضافه می‌شود که می‌تواند از چوب یا فلز باشد. فریم نه‌تنها استحکام ساز را افزایش می‌دهد، بلکه امکان افزودن عناصر جانبی و ایجاد تنوع صوتی را نیز فراهم می‌کند.
5. سنگ‌ها و قرقره‌ها: تمبورین را با صدای خوش‌زنگ و لرزانش به یاد آورید؛ این صدا از سنگ‌ها و قرقره‌های کوچک روی فریم می‌آید. هر حرکت نوازنده باعث می‌شود این اجزا به صدا درآیند و ریتم و تنوع بیشتری به موسیقی اضافه کنند.

انواع ساز پرکاشن

تعداد سازهای پرکاشن آن‌قدر زیاد است که نمی‌توان همه را در یک مطلب معرفی کرد؛ اما در ادامه، به سراغ شناخته‌شده‌ترین و محبوب‌ترین آن‌ها خواهیم رفت. جالب است بدانید اغلب نوازندگانی که یکی از این سازها را یاد می‌گیرند، به‌راحتی می‌توانند سراغ بقیه هم بروند، چون تکنیک‌های پایه‌ای میان بیشتر سازهای کوبه‌ای مشترک است. به همین دلیل اغلب یک پرکاشنیست فقط به یک ساز اکتفا نمی‌کند و در اجراها، چند ساز را با هم می‌نوازد.

انواع ساز پرکاشن را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

1. انواع ساز پرکاشن با کوک نامشخص

این سازها ممکن است نت‌های مشخص و واضحی تولید نکنند؛ اما نقش آن‌ها در موسیقی بسیار حیاتی است؛ زیرا آن‌ها ریتم را شکل می‌دهند، بافت صدا را غنی می‌کنند و رنگ و روح خاصی به هر قطعه می‌بخشند. مانند:

• ساز کونگا یا تومبا

کونگا یا تومبا یکی از معروف‌ترین سازهای کوبه‌ای جهان است و به‌دلیل صدای پرانرژی و ریتمیک خود در موسیقی لاتین، جاز و حتی موسیقی پاپ جایگاه ویژه‌ای دارد. این ساز نمونه‌ای عالی از انواع ساز پرکاشن است که هر بخش آن صدای خاص خودش را دارد و نوازنده با تکنیک‌های مختلف می‌تواند رنگ و بافت‌های متفاوتی از آن خلق کند.

اغلب مجموعه‌ای از طبل‌های بزرگ و کوچک، کونگا را شکل می‌دهند. از بزرگ به کوچک، این طبل‌ها به ترتیب عبارتند از:

• سوپر تومبا
• تومبا
• کونگا
• کوئینتو
• ریکوئینتو
• ریکاردو

در واقع، نوازندگان اغلب با یک یا دو طبل شروع می‌کنند و با کسب تجربه و مهارت، می‌توانند تا پنج یا شش طبل را همزمان بنوازند.

• ساز بانگو

بانگو یکی از پرانرژی‌ترین انواع ساز پرکاشن است که ریشه‌های آن به آفریقا و کوبا بازمی‌گردد. این ساز شامل دو طبل با اندازه‌های متفاوت است: طبل بزرگ‌تر که در زبان اسپانیایی به آن hembra و طبل کوچک‌تر که macho گفته می‌شود. هر ضربه‌ای که با انگشتان روی این طبل‌ها زده می‌شود، هریتمی زنده و پویا خلق می‌کند که روح موسیقی سان‌کوبایی، سالسا و جاز آفریقایی-کوبایی را شکل می‌دهد.

برخلاف برخی سازهای کوبه‌ای مانند کونگا، بانگو کوک مشخص و از پیش تعیین‌شده‌ای ندارد؛ در مقابل، نوازنده می‌تواند با پیچ‌ها و میله‌های فلزی، کشیدگی پوست را تنظیم کند و صدای ساز را کمی زیر یا بم کند تا ریتم و تن صدای دلخواهش شکل بگیرد.

• ساز کاخن

کاخن یکی از سازهای کوبه‌ای جذاب است که با ضربه‌های کف دست و نوک انگشتان، ریتم‌های دلنشین و پرانرژی خلق می‌کند. بدنه‌اش از چوب ساخته شده و نسخه‌های جدیدترش اسنیر و پایه‌های پلاستیکی دارند که نوازنده می‌تواند با آن‌ها صدای باس و تریبل را تنظیم کند.

کاخن، با وجود اینکه کوک مشخصی ندارد، نمونه‌ای عالی از انواع ساز پرکاشن است که نوازنده می‌تواند با خلاقیت خود ریتم‌های متنوع بسازد. در واقع، با سیم‌های کوچکی که داخلش کار شده‌اند، می‌توان صدای باس و تریبل را تفکیک و ریتم را زنده‌تر کرد.

• دف و دایره

یکی از انواع ساز پرکاشن‌های سنتی و شناخته‌شده ایران، دف است. این ساز در اصل حلقه‌ای چوبی است که روی آن پوست کشیده شده و نوازنده با ضربه‌های انگشتان و کف دست، صدایی پر طنین و گرم از آن بیرون می‌کشد.

اگر بخواهیم دف را با دایره مقایسه کنیم، دو تفاوت اصلی وجود دارد:

1. اول اندازه؛ دف اغلب بزرگ‌تر بوده و صدایش بم‌تر و پرحجم‌تر از دایره است.
2. دوم، حلقه‌های فلزی داخل جدار چوبی؛ در دف حدود ۴۰ حلقه فلزی نصب شده‌اند که با حرکت ساز، صدایی زنگ‌دار و دلنشین تولید می‌کنند.

البته دف کوک معین ندارد؛ اما برخی مدل‌ها امکان تنظیم کشیدگی پوست را دارند و نوازنده می‌تواند صدای ساز را کمی تغییر دهد.

در مقابل، دایره سازی شبیه به دف است اما کوچک‌تر و با صدایی زیر و شفاف‌تر. برخلاف دف، اغلب حلقه فلزی ندارد و نوازنده بیشتر با نوک انگشتان خود آن را لمس و می‌نوازد؛ اما در نواختن دف، نوازنده از کل انگشتان به هم چسبیده و کمی از کف دست استفاده می‌کند.

• ساز تنبک

این ساز ایرانی را با نام‌های مختلفی می‌شناسیم؛ تمبک، تنبک، دمبک یا حتی ضرب. تمبک از خانواده سازهای کوبه‌ای و فنجانی شکل است که روی پاها قرار می‌گیرد و نوازنده با ضربه زدن به پوست آن، صدایی زنده و پرطنین ایجاد می‌کند. این ساز هم می‌تواند به‌تنهایی نوازندگی شود و هم به‌عنوان همراهی برای دیگر سازها ایفای نقش کند.

جالب اینجاست که نمونه‌های مشابه تنبک را می‌توان در کشورهای همسایه مثل ترکیه، افغانستان و کشورهای عربی هم پیدا کرد؛ اما روح و حال‌و وای موسیقی ایرانی چیزی است که تنبک را بی‌همتا می‌کند.

2. انواع ساز پرکاشن با کوک مشخص

این سازها توانایی خلق نت‌های موسیقی دقیق و مشخص را دارند و می‌توان با آن‌ها ملودی‌های واضح و زیبا ساخت.

• ساز هنگ درام

یکی دیگر از انواع ساز پرکاشن‌های مشهور و خاص جهان، هنگ درام است؛ سازی که هم کوبه‌ای است و هم ملودیک. این ساز برای اولین بار توسط فلیکس رونر و سابینا شرر در شهر برن سوئیس طراحی و ساخته شد و از همان ابتدا توجه نوازندگان را به خود جلب کرد.

یکی از بزرگ‌ترین مزایای این ساز، امکان داشتن کوک‌های مختلف است؛ به این ترتیب نوازنده می‌تواند با توجه به سبک موسیقی و سطح مهارت خود، کوک مناسب را انتخاب کرده و ریتم و ملودی‌های خلاقانه بسازد.

• ساز کالیمبا

کالیمبا سازی کوچک و خوش‌آواست که ریشه در فرهنگ موسیقی بومی آفریقا دارد. هر تیغه‌ی کالیمبا صدای خاص خودش را دارد؛ برخی زیر و روشن، برخی بم و طنین‌دار و همین تفاوت‌ها باعث می‌شود هر ساز منحصربه‌فرد باشد.

نوازندگی کالیمبا ساده به نظر می‌رسد؛ اما برای تولید نت‌های دقیق، تیغه‌ها باید کوک شوند؛ با یک چکش کوچک و کمک تیونر می‌توان هر تیغه را به نت دلخواه رساند.

کاربرد انواع ساز پرکاشن در موسیقی های مختلف

پرکاشن یا سازهای کوبه‌ای نقش بی‌بدیلی در موسیقی دارند؛ به‌طوریکه بدون حضور دست‌کم یک ساز کوبه‌ای، هیچ سبک موسیقی کامل نمی‌شود.

با یادگیری پرکاشن، ریتم بگیرید!

در این مطلب با انواع ساز پرکاشن آشنا شدید؛ اما حقیقت این است که دنیای این سازها آنقدر گسترده و متنوع است که نمی‌توان در یک مطلب کوتاه حق آن را ادا کرد. شاید حالا شما هم وسوسه شده باشید که یکی از این سازها را یاد بگیرید و وارد دنیای ریتم و خلاقیت شوید. بهترین راه برای شروع، آموزش اصولی و زیر نظر آموزشگاه حرفه‌ای است تا بتوانید مهارت‌هایتان را از پایه تا پیشرفته بسازید.

خوشبختانه، نوازندگان و اساتید ندای پارس از باتجربه‌ترین‌ها هستند و با همراهی آنها می‌توانید مسیر یادگیری خود را مطمئن و درست طی کنید و آینده موسیقی‌تان را خودتان بسازید.

Select an element to maximize. Press ESC to cancel.

Select an element to maximize. Press ESC to cancel.

Select an element to maximize. Press ESC to cancel.

Select an element to maximize. Press ESC to cancel.